İL ÖZEL İDARESİ KANUNU (1)

5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanun’u 04.03.2005 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girdi. Kanun 1913 yılında geçici bir kanun olarak yürürlüğe konulan, 1987 yılında 3360 sayılı Kanun’la ismi ve bazı maddeleri değiştirilen 13 Mart 1329 tarihli İl Özel İdaresi Kanunu’nu tümüyle kaldırdı. Özel idarelerin temeli 1864 tarihli Teşkili Vilayet Nizamnamesidir. O zaman bazı vilayetlerde vilayet umumi meclisleri adıyla istişari bir organ olarak kurulan umumi meclisler şimdi il genel meclisi olarak adlandırılmaktadır. AB uyum sürecinde verimli, etkin ve kaliteli hizmet sunabilen açıklık, saydamlık ve hesap verme yükümlülüğü olan bir il yerel yönetimi oluşturulması hedeflenmiş ve yeni Kanun’la il özel idarelerinin günün şartlarına göre yeniden yapılandırılması konusunda çok büyük değişiklikler getirilmiştir.

Buna göre; 1.,2. ve 3. maddelerle Kanunu’un amacı, kapsamı açıklanmış ve il özel idaresi ile organlarının tanımları yapılmıştır. İl özel idaresi il halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi olarak eski Yasa’dan farklı bir şekilde tanımlanmış, organları ise il genel meclisi, il encümeni ve vali olarak eski Yasa’ya paralel bir şekilde belirtilmiştir.

4. ve 5. madde ile ilin kanunla kurulması ile özel idarenin kurulacağı ve il sınırları ile görev alanının sınırlı olduğu belirtilmiştir.

6. maddeyle il özel idaresinin görev ve sorumlulukları eski Yasa’dan farklı bir şekilde belediye sınırları içi ve dışında çok çeşitli alanlar itibarı ile belirtilmiş, il özel idarelerine ilin çevre düzeni planını yapma görevi de verilmiştir. Organize sanayi bölgelerinde 4562 sayılı Kanun’un geçerli olduğu belirtilerek yetki karmaşası önlenmiştir.

7. madde ile il özel idaresinin yetkileri ve imtiyazları genişletilmiştir. Hizmetleri yerine getirebilmek için her türlü faaliyette bulunmak, borç almak, vergi, resim ve harçlar dışında kalan ve miktarı yirmibeşmilyar Türk Lirasına kadar olan dava konusu uyuşmazlıkların anlaşmayla tasfiyesine karar vermek, kamuoyu yoklaması ve araştırması yaptırabilmek bunlardan bazılarıdır.

8. madde ile il özel idaresinin kamu hizmetine ayrılan veya kamunun yararlanmasına açık, gelir getirmeyen taşınmaz malları ile bunların inşa ve kullanımları her türlü vergi, resim, harç, katkı ve katılma paylarından muaf olduğu belirtilmiştir.

9. madde ile il genel meclisinin karar organı olduğu ve 10 madde ile meclisin görev ve yetkileri belirlenmiştir. Stratejik plan ile yatırım ve çalışma programlarını, personelinin performans ölçütlerini görüşmek ve karara bağlamak, il çevre düzeni planı ile belediye sınırları dışındaki alanların imar planlarını görüşmek ve karara bağlamak, borçlanmaya karar vermek, vergi, resim ve harç dışında kalan miktarı beşmilyardan yirmibeşmilyar Türk Lirasına kadar ihtilaf konusu olan özel idare alacaklarının anlaşma ile tasfiyesine karar vermek, imtiyaz verilmesine ve il özel idaresi yatırımlarının yap-işlet veya yap-işlet-devret modeli ile yapılmasına, il özel idaresine ait şirket, işletme ve iştiraklerin özelleştirilmesine karar vermek yeni görev ve yetkiler olarak görülmektedir.

11. madde ile eski Yasa’dan tamamen farklı olarak meclisin, üyeleri arasından meclis başkanını ilk iki yıl için seçeceği, meclis başkanın bulunmaması durumunda meclis birinci başkan vekili, onun da bulunmaması durumunda ikinci başkan vekilinin başkanlık edeceği belirtilmiş, encümene başkanlık eden ve özel idareyi temsil eden ve iş ve işlemlerden sorumlu tutulan valinin meclise başkanlık etmesine son verilmiştir.

12. madde ile meclisin her ayın ilk haftası toplanacağı uygulaması getirilmiş, 13. madde ile eskiden vali tarafından oluşturulan gündemin meclis başkanı tarafından belirleneceği, valinin önerilerinin gündeme alınacağı belirtilmiştir.

14. madde ile mecliste oylama usulü ve niteliği belirtilmiş, 15. madde ile meclis kararlarının kesinleşmesi için gerekli vali onayı uygulamasına son verilmiş, ancak kararların valiye gönderilme zorunluluğu getirilmiş, valiye gönderilmeyen kararların yürürlüğe giremeyeceği belirtilmiştir. Valinin meclis kararlarının bir daha görüşülmesini isteyebileceği bu kararların mecliste üye tam sayısının salt çoğunluğuyla kabul edildiği takdirde kesinleşeceği, valinin bu şekilde kesinleşen kararların iptali ve yürütülmesinin durdurulması için on gün içinde idari yargı mercilerine başvurabileceği, yeniden görüşülmesi istenilmeyen kararların kendiliğinden kesinleşmiş olacağı, kamuoyu denetimi amacıyla kararlarının yedi gün içinde halka duyurulacağı uygulamaları getirilmiştir.

16. madde ile meclis kararları alınmadan uzman kişilerden de faydalanarak komisyonlarda olgunlaştırılması ve ilgili sivil toplum örgütlerinin görüşlerinin alınmasının sağlanması amacıyla ihtisas komisyonlarının kuruluşu, bunlardan zorunlu kurulması gerekenler, ihtisas komisyonu toplantılarına katılabilecek olanlar belirtilmiş komisyon raporlarının halka duyurulması uygulamaları getirilmiştir.

17. madde ile bir önceki yıl gelir ve giderleri ile hesap ve işlemlerin denetimini yapmak üzere denetim komisyonu kurulması ve böylece meclisin diğer organlar üzerinde denetim yetkisinin arttırılması uygulaması getirilmiştir.

18. madde ile meclisin vali tarafından mart ayı toplantısında bir önceki yıla ait faaliyet raporunu değerlendirmesi ayrıca soru, genel görüşme ve gensoru yoluyla valiyi denetim yetkisi belirtilmiş, faaliyet raporunun meclis üye tam sayısının dörtte üç çoğunluğuyla yeterli görülmemesi durumunda yetersizlik kararının gereği yapılmak üzere İçişleri Bakanlığına gönderileceği belirtilmiş, böylece valinin güvensizliğine dolayısıyla görevden alınmasına karar verilmiş sayılabilme olanağı gibi bir uygulama getirilmiştir.

19. madde ile tarafsızlığın sağlanması amacıyla meclis başkan ve üyelerinin meclis toplantılarına katılamayacağı haller sayılmış, 20. madde ile üyelerin görevleri süresince ve görevlerinin sona ermesinden itibaren iki yıl süreyle il özel idaresi ile ilgili bir iş alamayacağı belirtilmiştir.

21. maddede genel meclisi üyeliğinin son bulacağı haller ve uygulama yeniden düzenlenmiş, 22. madde ile meclisin feshi şartları azaltılmış, 23. madde ile meclisin feshi, çalışamaması, toplantıların ertelenmesi durumunda yeni meclis seçilinceye kadar encümenin memur üyelerinin meclis görevini yapmaya devam edeceği uygulamaları getirilmiş, 24. madde ile meclis üyelerinin huzur hakları ve diğer sosyal hakları arttırılmıştır.

25. madde ile il encümeni yeniden düzenlenmiş ve valinin katılmadığı zamanlarda encümene vali yardımcısı yerine bu Kanunla ilk defa getirilen genel sekreterin başkanlık edeceği uygulaması getirilmiştir.

26. madde ile encümenin görev ve yetkileri yeniden düzenlenmiş, 27. madde ile encümen toplantıları düzenlenmiş, kararların bir haftada alınması, valinin encümen kararlarına itiraz etme uygulaması getirilmiş, 28. madde ile encümen üyelerinin ödenekleri yeniden düzenlenmiş, 29. madde ile valinin il özel idaresinin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisi olduğu ve 30. madde ile valinin görev ve yetkileri sayılmıştır.

31. madde ile valiye genel meclisin onaylayacağı stratejik plan yapma görevi verilmiştir. 32. madde ile valinin kimlere yetki devredebileceği, 32. madde ile ihtilaf halinde valinin temsil yetkisinin devri konusu belirtilmiştir.

32. madde ile il özel idaresi organları veya bu organların üyelerinin görevden uzaklaştırılmaları ve görevden uzaklaştırılmanın sona erdirilmesi belli kurallara bağlanmıştır. Kanun’un buraya kadar incelenen maddelerinden anlaşıldığı gibi il özel idaresinin yürütme organı valinin statüsünde önemli değişikler olduğu, genel meclisin yetki ve görevlerinin önemli şekilde arttığı anlaşılmaktadır. Kanun’un kalan maddelerini de gelecek sayımızda inceleyeceğiz.